Aflevering 6987

Verontwaardigde ouderen doken dit voorjaar op in televisieprogramma’s en kranten. Ze moeten hun spaargeld aanspreken om te betalen voor hun verblijf in een verpleeg- of zorginstelling. Een veel gehoord geluid was dat ze daar niet voor hadden gespaard, en dat hun spaarcentjes plotseling werden afgepakt. Sommige ouderen vreesden hun kinderen geen behoorlijke erfenis na te kunnen laten. ‘Ik gooi het nog liever in de plomp’, zo liet een geagiteerde bewoner van een zorginstelling weten.Zie ‘Vermogende oudere in verpleeghuis kan hooguit hopen op verzachtende maatregelen’ Trouw 28 januari 2013, http://www.welingelichtekringen.nl/politiek/129501/bejaarden-met-spaargeld-worden-finaal-kaalgeplukt.html en http://nos.nl/artikel/477205-rijkere-ouderen-maken-geld-op. html.

Veel ouderen verstrekken een algemene volmacht om zich te laten vertegenwoordigen als zij zelf niet meer in het rechtsverkeer kunnen optreden. De wet voorziet niet in het einde van de volmacht als er een beschermingsbewind wordt ingesteld. Eindigd de volmacht dan toch?

Het gebruik van een en/of-rekening binnen affectieve tweerelaties is wijdverbreid: al dan niet gehuwde partners kiezen er vaak voor de inkomsten- en uitgavenstromen te laten lopen via een dergelijke rekening. In het kader van dit themanummer over vergrijzing is het van belang vast te stellen dat een en/of-rekening ook gebruikt kan worden in bepaalde verzorgingsrelaties, bijvoorbeeld wanneer ouder en kind afspreken dat de laatste de afhandeling van de financiële zaken op zich zal nemen. Dit type en/ of-rekening zal in deze bijdrage centraal staan.

Voor testateurs en aspirant-erflaters met grijze haren is het erfrecht, Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, vanzelfsprekend hetzelfde als voor ieder ander. Blader ik door Boek 4 en probeer ik de diverse titels door de bril van een senior te bekijken dan is het beeld niet heel veel anders dan normaal. Men zou kunnen opmerken dat senioren, bijvoorbeeld, niet snel meer als ‘kind’ zullen opkomen als versterferfgenaam (art. 4:10 BW) of dat er eerder overgangsrechtelijke vraagstukken spelen omdat de kans groter is dat testamenten vóór 1 januari 2003 zijn opgemaakt, maar dat is geforceerd. Dat er ‘andere wettelijke rechten’ zijn die aan een bepaalde leeftijd zijn gebonden (art. 4:35 BW), de term ‘bejaarden’ wordt gebezigd in art. 4:59 BW of minderjarigen beneficiair aanvaarden, doet mijns inziens niet af aan de conclusie dat ons erfrecht voor junioren en senioren gelijk is. Maar ik heb het dan wel slechts over het erfrecht als zodanig, het erfrecht in technische zin. Tijdens de Indian Summer van het leven spelen vanzelfsprekend andere zaken dan aan de orde zijn bij jonge testateurs. Men weet wat het leven te bieden heeft en er kan wellicht al voorzichtig een inschatting gemaakt worden van hoe de toekomst er uit ziet, ‘de verhoudingen en omstandigheden’ zijn hoogstwaarschijnlijk concreter. De invulling van het vraagstuk hoe het verder moet met de nabestaanden na overlijden en de plannen over de eigen uitvaart zouden wel eens steeds meer vaste vorm kunnen krijgen. Deze (betere) kijk op het eigen overlijden leidt er toe, zo schat ik in, dat in de praktijk van het erfrecht wel degelijk een onderscheid zal zijn te ontwaren tussen jong en oud. Daar waar jonge testateurs nog testeren ‘voor het geval ik overlijd’ en in abstracto denken, zal de oudere testateur het onvermijdelijke meer in concreto voor ogen hebben, hetgeen ongetwijfeld leidt tot andere regelingen.

In titel 19 van Boek 1 BW is het zogenoemde beschermingsbewind opgenomen.Beschermingsbewind wordt ook wel aangeduid met het woord meerderjarigenbewind. Deze regeling beoogt een mogelijkheid te bieden tot bescherming van meerderjarigen die ten gevolge van hun lichamelijke en/of geestelijke toestand niet in staat zijn hun vermogensechtelijke belangen behoorlijk waar te nemen.Zie over de geschiedenis van de totstandkoming van de onderbewindstelling Asser/de Boer 1* 2010, nr. 1094-1095. Tot deze categorie personen die bescherming behoeft behoren de ouderen die met het afnemen der geestelijke en lichamelijke krachten niet meer altijd zelfstandig aan het rechtsverkeer deel kunnen nemen. Dat geldt niet alleen voor wat betreft de dagelijkse handelingen, maar ook voor de wellicht ‘luxe’ categorie handelingen betreffende vermogensoverheveling, zoals het doen van schenkingen. Wanneer een beschermingsbewind van art. 1:431 BW wordt ingesteld is voor diverse handelingen machtiging van de kantonrechter vereist, zo volgt uit art. 1:441 lid 2 BW. Als eerste wordt dan genoemd het aangaan van een overeenkomst strekkende tot beschikking over een onder bewind gesteld goed, tenzij de handeling geschiedt op rechterlijk bevel of als een gewone beheersdaad kan worden beschouwd.Vergelijk art. 1:345 BW en art. 1:88 BW. Zie over de gelijkenis met deze artikelen K. Blankman, preadvies KNB 2004, p. 85. Onder een overeenkomst strekkende tot beschikking valt dus ook vermogensoverheveling, hoewel een afzonderlijke regeling over giften bij het beschermingsbewind ontbreekt.Zie hierover Blankman, preadvies 2004, p. 87. In de praktijk wordt dit vereiste tot machtiging door de kantonrechter, als hinderlijk ervaren. Bovendien wordt een verzoek tot machtiging voor het doen van een gift uit het onder bewind gestelde vermogen namens de rechthebbende veelal afgewezen als er vóór de instelling van het bewind geen schenkingstraditie bestond. Ook vinden kantonrechters het vaak lastig dergelijke verzoeken te behandelen als er geen handvaten bestaan voor toe- of afwijzing van dergelijke verzoeken. Doordat de laatste decennia de vermogens van ouderen zijn toegenomen, bestaat er in de praktijk echter wel de behoefte om onder fiscaal gunstige voorwaarden vermogen over te hevelen naar de volgende generatie. Dit was een van de redenen dat vanuit estateplanningskringenIn eerste instantie bij het Genootschap voor Estate-planners, kort daarop uitgevoerd door de Vereniging van Estateplanners in het Notariaat, zie voor een proeve van een wetsvoorstel de website van de EPN.

Vergrijzing als zodanig is, geabstraheerd van de persoon die het treft, eerder een sociaal-economisch dan een juridisch probleem. De zorgkosten rijzen immers de pan uit. Maar ook op juridisch-ethisch gebied is niet alles botertje tot de boom. Wie vergrijst loopt immers een gerede kans afhankelijk te worden van al dan niet familiale hulpverleners en problemen te krijgen met de wilsvorming. En als het een en/of het ander zich voordoet, ligt misbruik op de loer.

De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie wijdt haar wetenschappelijk congres, te houden op 4 oktober 2013 te Amsterdam, aan het thema ‘Notariële bescherming ouderen’, tevens de titel van het preadvies.

Van de notaris wordt verwacht dat hij een poortwachtersfunctie vervult ter zake van de wilsbekwaamheid van degene die ten overstaan van hem een rechtshandeling wenst te verrichten, bijvoorbeeld een aspirant-testateur. Daarbij past dat de ambtsdrager weet wat hij moet verstaan onder ‘wil’ en wat onder ‘wilsonbekwaamheid’. Tast de notaris in het duister daaromtrent, dan kan hij zijn ambt niet naar behoren vervullen. Naarmate omtrent wil en wilsbekwaamheid meer onduidelijk is, dreigt meer juridisch en tuchtrechtelijk onheil. De op rechtszekerheid koersende ambtsdrager kan zelfs schichtig worden en tot angsthaas worden bestempeld.

In zijn bijdrage aan dit themanummer gaat Van Mourik vanuit een rechtstheoretisch perspectief in op het begrip wils(on)bekwaamheid.

Recent is het rapport van de Taskforce Verzilveren verschenen, getiteld ‘Eigen haard is zilver waard’.Taskforce Verzilveren, Eigen haard is zilver waard, Den Haag: 14 mei 2013.

Bij ministerieel besluit de dato 25 juni 2013 is de aanwijzing tot

De inkt van de Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd (hierna: “Wet VAP”)Wet verhoging AOW- en pensioenrichtleeftijd, Stb. 2012, 328. was vorige zomer nog niet droog toen nieuwe verstrekkende pensioenmaatregelen in het regeerakkoord ‘Bruggen slaan’Regeerakkoord ‘Bruggen slaan’, 29 oktober 2012, www.rijksoverheid.nlwww.rijksoverheid.nl.

Nederland ontgroentTussen juni 2012 en mei 2013 is het aantal geboorten opnieuw gedaald, tot 172 duizend. Dat is 6.400 lager dan in dezelfde periode een jaar eerder. In 2012 werden 6.500 minder kinderen geboren. Het CBS telde in de periode juni 2012 tot en met mei van dit jaar 172.000 geboorten. Het laagste geboortecijfer sinds de jaren 50 werd gemeten in 1983, toen er 170.000 baby’s werden geboren. Ook in 2011 en 2012 daalde het aantal geboorten. Dit hangt niet samen met een daling van het aantal vruchtbare vrouwen: de omvang van deze groep is de laatste jaren nagenoeg gelijk gebleven. De afname lijkt samen te hangen met de economische crisis waarin Nederland al enkele jaren verkeert. Deze leidt tot uitstel of afstel van het krijgen van kinderen (CBS, Web-magazine, maandag 15 juli 2013). én vergrijst. De KNB heeft dit jaar dan ook voor een uiterst spannend en actueel thema gekozen. Immers, de sterke stijging van het aantal senioren, gelijktijdig met een dalend aantal geboorten (ontgroening) zal de komende jaren voor steeds meer frictiesZoals de druk op de pensioenen, verhoogde belastingdruk voor jongeren, minder aanwezigheid van zorgverleners, de huisvesting van ouderen, enz. (zie o.a. http://www.nationaalkompas.nl/bevolking/vergrijzing). in de samenleving zorgen, mede door de toename van het aantal zorgbehoeftige personen en de druk op de zorg (inclusief mantelzorgers) en de financiën.