Aflevering 6901

De beginselen van het privaatrecht staan weer in de belangstelling. Commissies van rechtsgeleerden hebben zich beijverd om op deelgebieden ‘principles’ te formuleren, hetgeen inmiddels heeft geresulteerd in de vrij breed opgezette ‘Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law’, oftewel het Draft Common Frame of Reference (DCFR).

1. Van het recht van de Europese Unie maken algemene beginselen deel uit. Het zijn fundamentele gerechtigheidsnormen van de Unie en haar lidstaten,A-G Trstenjak in haar conclusie van 30 juni 2009 in de zaak Audiolux [noot 3], punt 70. ‘deeply rooted principles without which a civilized society would not exist’.Xavier Groussot en Han Henrik Lidgard, ‘Are there General Principles of Community Law Affecting Private Law?’, in Bernitz/Nergelius e.a., General Principles of EC Law in a Process of Development, KLI 2008, p. 155 e.v., 159. Zij hebben naar hun aard een algemeen overkoepelend karakter.HvJ 15 oktober 2009, Audiolux e.a./Groupe Bruxelles Lambert e.a, C-101/08, Jurispr. 2009, p. I-9823, punt 42.

1. Deze bijdrage is gewijd aan twee beginselen die niet kunnen worden aangemerkt als algemene beginselen van Unierecht, maar die al wel een aantal malen hun opwachting hebben gemaakt in de rechtspraak van (thans) het Hof van Justitie van de Europese Unie (hierna: het Hof).Zie over algemene beginselen van Unierecht (gemeenschapsrecht), i.h.b. in privaatrechtelijk verband, met verdere verwijzingen, de bijdrage van A.S. Hartkamp aan dit themanummer, van dezelfde auteur Mr. C. Assers Handleiding tot de beoefening van het Nederlands Burgerlijk Recht, Vermogensrecht algemeen, Deel I, Europees recht en Nederlands vermogensrecht, Deventer 2011 (hierna: Asser/ Hartkamp 3-I* 2011), nrs. 105 e.v., en W. Devroe, Impact van door het Europees Hof van Justitie ontwikkelde algemene beginselen op privaatrechtelijke verhoudingen, in: De invloed van het Europese recht op het Nederlandse privaatrecht, onder redactie van A.S. Hartkamp, C.H. Sieburgh, L.A.D. Keus, Serie Onderneming en Recht, deel 42-I, Deventer 2007, p. 133 e.v. Het betreft twee beginselen die kunnen bogen op een eeuwenoude traditie in Europa en die plegen te worden weergegeven met de adagia nemo auditur suam turpitudinem allegans en fraus omnia corrumpit.

Tussen twee particulieren komt een overeenkomst tot stand. De overeenkomst kent een clausule die in overeenstemming is met een regel van nationale origine.Het verdient opmerking dat de term ‘nationaal recht’ niet geschikt is om een onderscheid te maken met Unierecht, omdat Unierecht wegens zijn supranationale karakter deel uitmaakt van het nationale recht en aldus ook nationaal recht is. Om die reden gebruik ik liever de aanduiding “van nationale origine”, waarmee wordt bedoeld dat een bepaling (met inbegrip van implementatiewetgeving) is ontworpen door de nationale wetgever. De regel van nationale origine is echter in strijd met een bepaling of beginsel van het supranationale Unierecht. Wat betekent dat voor de geldigheid en de gevolgen van de overeenkomst?

Wie zich in het recht van de Europese Unie verdiept bemerkt al snel dat men daar spreekt over beginselen die een wezenlijk andere betekenis hebben dan de beginselen die wij uit het nationale privaatrecht kennen. Zij hebben andere namen, werken op andere wijze; men kan zich zelfs afvragen of het wel gaat om beginselen in dezelfde zin als in het privaatrecht. Onder deze beginselen is er een die een grote betekenis heeft gekregen: het effectiviteitsbeginsel (ook wel doeltreffendheidsbeginsel genoemd).Men spreekt in andere talen ook wel over principle of effectiveness, effet utile, of Effektivitätsgrundsatz. Hiermee wordt gedoeld op een bepaalde gedachtegang achter een reeks uitspraken van het Hof van Justitie van de Europese Unie.Hierover Asser/Hartkamp, 3-I* 2011, nr. 109-130, J. König, Der Äquivalenz- und Effektivitätsgrundsatz in der Rechtsprechung des Europäischen Gerichtshofs, Nomos: Baden-Baden 2011, T. Tridimas, The General Principles of EU Law, 2e dr., Oxford University Press: Oxford 2006, p. 418-476, M. Dougan, National remedies before the Court of Justice: issues of harmonisation and differentiation, Hart: Oxford 2004, W. van Gerven, ‘Of rights, remedies and procedures’, CMLR 37 (2000), p. 501-536. Dit zijn uitspraken die gemeen hebben dat zij wijzigingen afdwingen in de nationale rechtsorde, met name - doch niet uitsluitend - op het gebied van het formele en materiële privaatrecht. Deze wijzigingen worden gerechtvaardigd onder verwijzing naar de noodzaak dat regels van Europees recht niet in hun volle werking worden belemmerd door nationale regels of beperkingen.

“Now since an unjust man is one who is unfair, and the unjust is the unequal, it is clear that corresponding to the equal there is a mean, namely that which is equal; for every action admitting of more and less admits of the equal also. If then the unjust is the unequal, the just is the equal - a view that commends itself to all without proof; and since the equal is a mean, the just will be a sort of mean too. (...); it is when equals possess or are allotted unequal shares, or persons not equal equal shares, that quarrels and complaints arise.”Aristoteles, Ethica Nicomachea, Boek V, Hoofdstuk 3, nr. 1-7, Engelse vertaling van H. Rackham, in: Aristotle, The Nicomachean Ethics, Loeb Classical Library. Zie voor een Nederlandse vertaling C. Hupperts en B. Poortman, in: Aristoteles, Ethica Nicomachea, Kallias 1997: “Aangezien de onrechtvaardige man onredelijk, en het onrechtvaardige ongelijk is, is het duidelijk dat er ook een bepaald midden van het onredelijke/ongelijke is. En dit midden is het redelijke/gelijke. Want in iedere soort handeling waar van meer en minder sprake is, is ook sprake van het gelijke. Als dus het onrechtvaardige onredelijk/ongelijk is, is het rechtvaardige redelijk/gelijk. Zelfs zonder argumentatie is iedereen hiervan overtuigd. Aangezien het redelijke/gelijke een midden is, zal het rechtvaardige wel een bepaald midden zijn. (...) Als de personen namelijk niet gelijk zijn, zal het deel dat ze krijgen niet gelijk zijn. Situaties waarin namelijk gelijke personen ongelijke porties, óf ongelijke personen gelijke porties bezitten en toegedeeld krijgen, vormen een bron voor ruzies en aanklachten.”

Het rechtszekerheidsbeginsel, dat duidelijkheid van het recht en voorzienbaarheid van de toepassing daarvan verlangt, speelt van oudsher een belangrijke rol in de rechtsorde van de Europese Gemeenschap, thans de Europese UnieBij het op 1 december 2009 in werking getreden Verdrag van Lissabon is de Europese Unie als rechtsopvolgster in de plaats van de Europese Gemeenschap getreden en is het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap tot Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) hernoemd.. Daarbij vertoont het beginsel verschillende aspecten.

De interne markt vormt het fundament, de grondslag, van de Europese Unie. Blijkens art. 26 lid 2 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) omvat zij een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal is gewaarborgd. Hoewel het Europese rechtsbegrip ‘interne markt’ veel civilisten bekend in de oren zal klinken, is men nog maar weinig vertrouwd met zijn privaatrechtelijke implicaties. De onderhavige bijdrage tracht deze leemte te vullen, door in te gaan op de wijze(n) waarop het begrip (potentieel) van invloed is op (rechts)verhoudingen tussen particulieren. Na een korte duiding van het internemarktbeginsel (paragraaf 2), bespreekt paragraaf 3 de functie die het thans vervult bij de interpretatie (door het Hof van Justitie) van de personele reikwijdte van de vrijverkeerbepalingen. Paragraaf 4 onderzoekt vervolgens of het internemarktbeginsel ook in se, als algemeen beginsel van Unierecht, een rechtstreekse bron van particuliere rechten en verplichtingen kan vormen. Het geheel wordt afgesloten met een conclusie (paragraaf 5).